Hard work beats talent, until talent decides to work hard
There is no such thing as being good, you’re just trained or untrained
Craft is about control, not about beauty
06
okt

Living Lyrics 2: Begrijpelijkheid

We hebben dictie onderverdeeld in drie deelonderwerpen, namelijk verstaanbaarheid, begrijpelijkheid en expressiviteit. In het vorige artikel is beschreven hoe tekst verstaanbaarder over het voetlicht kan komen door een goed onderscheid te maken tussen de verschillende klanken, en door secuur om te gaan met klemtoonposities.

Begrijpelijkheid
Nu willen we niet alleen verstaan, maar ook begrijpen wat er gezegd wordt. Het onderscheid tussen verstaan en begrijpen is belangrijk en wordt duidelijk in dit voorbeeld:
1a. Jan gaat niet naar school, omdat hij op de juf verliefd is.
Daar zetten we de volgende zin tegenover:
1b. Jan gaat niet naar school omdat hij op de juf verliefd is.
In de eerste zin (met een komma-intonatie) gaat Jan inderdaad niet naar school en de reden daarvoor is zijn verliefdheid op de juf. In de tweede zin (zonder komma-intonatie) gaat Jan wél naar school, maar niet omdat hij verliefd is op de juf.
Waar segmentele eigenschappen van het spraakgeluid (klinkers en medeklinkers) vooral belangrijk zijn voor woordherkenning, geven prosodische eigenschappen van het spraakgeluid (o.a. intonatie, accentuatie) veel aanwijzingen over hoe de woorden moeten worden samengenomen tot een groter geheel. Zo kan het ontstaan dat dezelfde opeenvolging van woorden een heel andere betekenis kan krijgen door een andere frasering, zinsmelodie of accentuering.

Zoals gezegd spreken we van begrijpen als de oorspronkelijke bedoeling van de spreker, dus de gedachte achter de gesproken tekst wordt achterhaald door de hoorder, zoals opnieuw te zien in de spraakketen.

Frasering
In dagelijkse spraak wordt deze keten van begin tot eind doorlopen: je begint met een gedachte en eindigt (als het goed is) met dat de ander je gedachte begrijpt. Als acteur begin je eigenlijk na stap 2, je formulering staat al vast. Hier worden de grenzen van dictie iets vager en is het dus belangrijk dat we de gedachte achter de tekst vinden. Eenmaal gevonden moeten we deze gedachte communiceren, en om de gedachte te communiceren moeten we de gedachte structureren. Dat wil zeggen opdelen in kleinere blokjes: fraseren.

“What language says is made clear to an audience to the degree that the actor articulates and projects it audibly. What words mean is given clarity only when the speaker comprehends them, and this comprehension is manifest only when his language is well phrased.” (David Craig, 1978)

In geschreven tekst wordt gefraseerd door gebruik van leestekens en in spraak fraseren we door spreekpauzes te gebruiken. Spreekpauzes geven een duidelijke instructie aan de luisteraar, namelijk: ‘probeer de vorige woorden met elkaar in verband te brengen, want ze horen bij elkaar. Probeer daarnaast vooral niet het volgend woord met de voorgaande woorden in verband te brengen.’
Zonder dat je er over nadenkt kennen die spreekpauzes een aantal begeleidende verschijnselen:
Ten eerste ademhaling: de hoorder haalt essentiële informatie uit het waarnemen van waar en hoe de spreker ademt. Adem en betekenis zijn ontzettend sterk verbonden. Vaak zie je dan ook dat de adem die genomen wordt even groot is als het idee erachter. Het is misschien wel niet voor niets dat het woord voor inademen hetzelfde is als voor het krijgen van een idee: inspiratie.
Het tweede begeleidende verschijnsel van spreekpauzes is finale verlenging: De klanken voor de spreekpauze worden langzamer uitgesproken en worden dus verlengd.
Vaak wordt een zin op een lagere toon geëindigd dan dat deze is begonnen. Toonhoogteverschil is het derde begeleidende verschijnsel.
Tenslotte is er meestal een intensiteitverschil. Aan het eind van een eerste informatieblokje zal de intensiteit van de klank zijn afgenomen en aan het begin van een volgend informatieblokje wordt de klank weer op volle sterkte ingezet.

De moeilijkheid zit ‘m hier niet in de verschijnselen zelf. Goed, het zal enige oefening vragen om er makkelijk mee te spelen, maar de moeilijkheid zit ‘m vooral in het bewust toepassen. We moeten af van het idee dat we eenzelfde gevoeligheid voor taal hebt in het zingen als in het spreken. Veel verschijnselen die vanzelf gaan in dagelijkse spraak verdwijnen nou eenmaal als we gaan zingen. Als je je frasering optimaal wil communiceren zal je bewust de volgende regels moeten volgen:
Fraseer op basis van tekst, niet op basis van muziek. Een musicallied is immers een gezongen monoloog. Wees bewust dat je gedachten communiceert, geen blokjes woorden.
Tweede regel: Maak bewust gebruik van de zojuist beschreven fraseringsverschijnselen. Hierbij geldt: hoe groter de schakel in gedachten, hoe dieper de breuk en dus hoe aanweziger de fraseringverschijnselen. Dit betekent dat adem groter of hoorbaarder kan zijn, finale klanken langer en het toonhooghe- en intensiteitsverschil groter.
Neem tenslotte muzikale vrijheid als dat nodig is. Dit laatste vinden musicalzangers vaak lastig want moet je niet precies zingen wat er staat? Zeker in modernere musicalmuziek moet je juist niet altijd zingen wat er staat en wordt er vaak uitgegaan van een zanger die een mate van vrijheid kan nemen. Sterker nog: vrijheid nemen is de kern van wat jou als performer bijzonder maakt en is zelfs de reden dat we twintig keer naar hetzelfde stuk gaan kijken: het zorgt voor een andere interpretatie, een eigen interpretatie.

Accentuering
Zo’n eigen interpretatie wordt versterkt door bewust gebruik van accenten, de andere pijler van begrijpelijkheid. (Attentionele) Accentuering betekent dat de spreker een woord of zinsdeel uit kan lichten en hiermee een instructie aan de luisteraar geeft: dit zinsdeel vormt de kern van mijn boodschap. Door een accent weg te laten geeft hij juist de boodschap dat het minder of niet belangrijk is. Zo kan het accentueren van een contextueel onbelangrijk woord makkelijk leiden tot misverstanden. Rietveld & Van Heuven (2009, p. 290) geven het volgende voorbeeld:
‘De politie heeft vannacht langs de A2 een alcoholcontrole uitgevoerd. Tegen twintig automobilisten is proces-verbaal opgemaakt. Eén bestuurder kreeg een BON omdat hij meer dan 5 promille alcohol in zijn bloed bleek te hebben.’
Door het accent op ‘bon’ te leggen suggereert de spreker dat de overige automobilisten geen bon hebben gekregen.

Waar frasering de gedachten structureert, geeft de accentuering de richting aan van de gedachten.
De gedachte achter de tekst is dus wederom leidend. Wees bij het bepalen van je accenten dan ook erg alert op álles wat er in de tekst gebeurt: Let bijvoorbeeld op verbindingswoorden zoals ‘maar’, ‘dus’, ‘en’, ‘tenzij’. Deze woorden lijken onbelangrijk, maar ze wijzigen de richting van de gedachte en mogen dus niet weggemoffeld worden.

Alle de tekstuele accenten die je hebt gevonden moeten vervolgens corresponderen met de muzikale en vocale accenten. Dit zal lang niet altijd één op één kloppen en dus is er enige artisticiteit nodig. Een accent is eigenlijk de grote broer van de klemtoon: waar een klemtoon het belangrijkste deel van het woord aangeeft, laat een accent het belangrijkste woord van een zin zien. Hier kunnen we dus weer dezelfde middelen inzetten, zoals beschreven in het vorige artikel:

  • Toonhoogtebeweging
  • (Klinker)Duur
  • Intensiteitsverschil

Net als bij frasering moet je ook hier muzikale vrijheid nemen waar nodig. Waar en hoeveel vrijheid er wordt genomen maakt het onderscheid tussen de goede en minder goede performers. Denk hier dus niet te licht over.
Tenslotte: hou de tekst vloeiend en licht. Teveel accent doet namelijk de wisselwerking tussen woorden teniet, en tekst zal dan minder goed verstaan én begrepen kunnen worden.

Hiermee is een groot deel van de spraakketen gedekt en voldoen we grotendeels aan onze verantwoordelijkheid naar de taal. In het volgende en laatste artikel van dit drieluik zal expressiviteit aan bod komen zodat we de liedtekst op zo’n manier over het voetlicht krijgen zodat deze net zo levend en opwindend wordt als de gedachte en verbeelding erachter.

Bronnen
Berry, C. (2000). The Actor & The Text
Craig, D. (1990). On Singing On Stage
Rietveld, A.C.M., VanHeuven, V.J. (2009). Algemene Fonetiek
LaBouff, K. (2008). Singing and Communicating in English

Terug naar overzicht
Lars is een aardige en vrolijke jongen en een zeer talentvolle zanger / zangcoach. Vooral de techniek achter het zingen heb ik mogen ontdekken. De oefeningen die hij hiervoor gebruikt zijn (vooral in het begin) raar, maar het werkt echt! Door deze oefeningen en de ontvangen tips is mijn ruimte om te leren eindeloos! Alle lessen die ik tot nu toe heb gevolgd, waren zeer prettig. Vooral het zingen in de nieuwe studio onder begeleiding van een mooie vleugel is echt top!
- Tibor
Na zo’n 3 maanden zangles bij Lars, ben ik vorig jaar aangenomen op de vooropleiding zang van het Conservatorium! Wat ik fijn vind aan de lessen is dat er altijd wordt uitgelegd wat er nou precies gebeurd in je lichaam. Zo heb je dus een beter idee van wat je aan het doen bent en krijg je sneller en makkelijker het juiste gevoel te pakken. Ik merkte al heel snel vooruitgang. Lars zijn enthousiasme en de fijne locatie van de studio maakt het een hele fijne plek om zangles te krijgen!
- Tom (Zanger Retro Society, Vakopleiding Conservatorium ArtEZ)
Ik ken Lars als een energieke, enthousiaste, gedreven, maar bovenal heel positief ingestelde zangdocent. Hij geeft je zelfvertrouwen, maar laat je hard werken en haalt zo het beste uit jezelf naar boven. Lars staat nog vollop in de praktijk - ik heb met hem samen gewerkt bij de musical Soldaat van Oranje - en zo weet hij wat er op dit moment hip and happening is, en kan hij je door zijn specifieke ervaring zowel zangtechnisch als interpretatief helpen. Voor zangles ben je bij Lars in heel goede handen!
- Daan Smits (Zanger/Acteur, mede-oprichter Universal Voice System)
Ik heb ruim een jaar les gehad van Lars en ik heb ontzettend veel geleerd! Lars werkt nooit vanuit één specifieke stijl, maar probeert zo veelzijdig mogelijk te zijn zodat je heel veel variatie in sound leert maken. Hij geeft iedereen echt zangles op maat en legt alles uit, op een manier die jou aanspreekt. De nieuwe studio is ook te gek, want je hebt er goed de ruimte en het ligt vrij centraal in Arnhem. Bovendien is de les altijd heel gezellig!
- Nikki
Als saxofonist ondervond ik stemproblemen wanneer ik ging zingen. Na een optreden had ik vaak last van mijn stem. Met Lars heb ik gewerkt aan een gezonde stemtechniek. Na een aantal lessen begon ik mijn stem beter onder controle te krijgen en het lukte al snel een avond te zingen zonder enige last. Lars werkt efficiënt en snel, maar schuwt een plan voor de lange termijn niet. Als ingenieur waardeer ik zijn technische invalshoek en ik maak graag gebruik van zijn expertise op het gebied van liedtekstbehandeling. Het is heel leuk om op die manier de verdieping te zoeken!
- Ben
Lars weet je goed op je gemak te stellen en leert je je stem veel beter te beheersen. Daarbij legt hij goed uit wat er gebeurt in je lichaam, zodat je precies weet hoe je hier gebruik van kunt maken tijdens het zingen. Naast dat het altijd erg gezellig is in de les, waardeer ik Lars' gedrevenheid enorm. Lastige nummers die ik zelf niet onder de knie krijg weet hij zo te behandelen dat ze aan het eind van de les wel lukken. Lars heeft mij vertrouwen gegeven en mij veel bijgeleerd waardoor ik nu als leadzangeres bij een coverband op grote podia mag shinen!
- Nicole (Zangeres Partyband The Raise)
Alle vragen omtrent zang en stembeheersing kan je aan Lars stellen. Hij geeft duidelijk antwoord, maar hij gaat ook direct met je aan de slag en zorgt dat je het meeste uit je muzikaliteit en stem haalt. In mijn tijd bij Lars heb ik veel over harmonie en stembeheersing geleerd, en hij heeft mij erg geholpen bij het voorbereiden van audities. Daar heb ik onwijs veel aan gehad!
- Damian
I have joint the classes of Lars simply because I love music. I have no musical education but I hoped that I could learn the basis, believing that singing is not only having a talent but also knowing technique and practicing.
The singing lessons with Lars were exactly what I was looking for. Thanks to the right exercises and the guidance of Lars I’ve heard sounds & voice coming out from my throat, which I have not ever imagined being capable of. Even after long working day I was energized to drive from Wageningen simply because, despite of his young age, Lars is really good in tutoring and very pleasant to work with.
I moved away, but miss this classes a lot!
- Dominika
Lars zorgt er met zijn enthousiasme voor dat ik me snel op mijn gemak voel in zijn lessen. Hij hoort direct wat er nodig is om mijn stem te verbeteren en weet dit inzichtelijk te maken door het me in mijn lijf te laten voelen of door het bijvoorbeeld uit te tekenen op papier. Dankzij de lessen ben ik me veel meer bewust van de mogelijkheden van mijn stem, heb ik meer beheersing en heb ik het vertrouwen gekregen om auditie te doen voor de deeltijd musicalopleiding aan de MusicAllFactory in Tilburg. Lars heeft me hierbij enorm geholpen; hij gaf me praktische tips voor auditeren en hielp me om me vertrouwd te voelen met mijn auditienummer. Met succes: Momenteel zit ik in het eerste jaar van de MusicAllFactory!
- Lennart
Lars is een kundige docent met passie voor de stem, die eindeloos naar nieuwe mogelijkheden zoekt. Hoe beter hij je stem leert kennen, hoe meer hij precies weet wat jij nodig hebt om jouw stem tot z'n recht te laten
komen. Met zijn kennis en ervaring begeleidt hij mijn stem, waar in dit vak flink wat van gevraagd wordt, op een fijne manier. Ik blijf nieuwe hoogten, laagten, diepten, kleuren en kwaliteiten ontdekken in mijn stem, dankzij Lars!
- Mirjam van Wijk (professioneel zangeres/actrice, Conservatorium ArtEZ)
Ik kwam bij Lars terecht op aanraden van een vriend. Daar ben ik nog steeds heel blij om. De eerste maanden had ik een duidelijk doel: de rol van Roger in RENT. Dat was een flinke uitdaging die Lars wel aan wilde gaan. Vanaf de eerste les had ik het volste vertrouwen in zijn plan. Zijn aanpak werkte, zijn adviezen waren raak. Met precies genoeg achtergrond en heldere uitleg, zodat ik begreep wat ik deed. Maar net zo belangrijk: door zijn enthousiasme en vertrouwen zorgde Lars dat ik vrijuit kon zingen en oefenen. Mijn doel van die eerste maanden heb ik ruimschoots bereikt: ik ben trots hoe ver ik met Lars' hulp ben gekomen. Ik ga nog steeds graag naar de zangstudio om samen mijn stem nog verder te ontwikkelen.
- Huib
Lars is een fijne, veelzijdige zangdocent. Hij weet goed het balans te vinden tussen jou uitdagen en zorgen dat je je op je gemak voelt. Hij weet je goede oefeningen mee te geven en zorgt ervoor dat je ook thuis nog door hebt waar je mee bezig bent. Ik heb het gevoel dat ik altijd gehoord word en dat er ten alle tijden ruimte is om feedback te geven.
De methode waar hij mee werkt zorgt ervoor dat je sneller begrijpt wat er lichamelijk gebeurt tijdens het zingen. Ik heb in een korte tijd heel veel geleerd!
- Kiki
Ik heb nu ruim een jaar les bij Lars en iedere les blijft een leuke uitdaging. Wat de lessen vooral erg prettig maakt is dat de Zangstudio vertrouwd is. Lars lacht vaak met je en nooit om je. Hij heeft een ontzettend leuke humor waardoor ik elke keer weer uitkijk naar de lessen. Wat ik erg leuk vind is dat hij ook de techniek uitlegt waarmee je bezig bent waardoor je begrijpt hoe je jezelf kan verbeteren. Zingen is erg persoonlijk maar Lars helpt je de drempel over om er te durven staan.
- Joppe
Lars geeft altijd een goede uitleg over wat er precies met je lichaam gebeurt als je op een bepaalde manier zingt. Dat is heel erg fijn, want als je weet wat je precies doet kun je er altijd op terug vallen en ook (zo nodig) aanpassen. Lars laat je erg welkom voelen en daardoor blijf je gemotiveerd en dat geeft je ook rust als je zenuwachtig bent. Ook geeft hij fijne tips en oefeningen om thuis verder mee aan de slag te gaan. Oftewel: zanglessen waar iedereen wat aan heeft!
- Roos
Ik vond het vroeger altijd heel erg spannend om voor andere mensen te zingen. Sinds dat ik les heb bij Lars heb ik meer zelfvertrouwen in het zingen. Lars is altijd positief en aanmoedigend en hij legt goed uit op welke punten ik kan verbeteren. Ik heb nu een half jaar les van Lars en ik heb enorm veel van hem geleerd!
- Lieke
Lars is een geweldige zangdocent. Hij neemt de tijd voor je, stelt je op je gemak en vindt een perfecte balans tussen zuivere zang- en spraakoefeningen en het toepassen van het geleerde in een muzieknummer dat je zelf aandraagt. Ben geen zangwonder, maar ervaar dat ik door de tips en adviezen beter ga zingen, me zekerder voel en ook zelf hoor dat het toegepaste effect heeft. Hoop nog een tijdje door te kunnen groeien!
- Hans
Met zijn persoonlijke aanpak en fijne studio zorgt Lars ervoor dat je in alle vrijheid je stem kan laten horen. Hij neemt de tijd om jouw stem te leren kennen en weet precies wat er nodig is om het beste eruit te halen. Het is een avontuur dat je samen aangaat.
Lars geniet van het proces en viert de voortgang die je boekt tijdens de lessen. Zijn vriendelijke en optimistische karakter samen met zijn kennis en gevoel voor excellence zorgen ervoor dat je elke keer met een glimlach weer naar buiten loopt. Door hem leer ik mijn stem steeds beter kennen en haal ik er meer uit dan ik ooit had verwacht!
- Bob